گزارش جلسه دفاع پایاننامه سرکار خانم مهدیه لریپور
۱۱ تیر ۱۴۰۳
به حول و قوه الهی جلسه دفاع پایاننامه سرکار خانم مهدیه لریپور، مقطع کارشناسیارشد، رشته مدرسی معارف اسلامی گرایش مبانی نظری اسلام دوشنبه ۰۴ تیر ۱۴۰۳ ساعت ۱۰ صبح در دانشگاه معارف اسلامی برگزار گردید.
موضوع پایاننامه: تبیین چیستی و کارکرد ذهن از منظر حکمت متعالیه با توجه به شبهات رویکردهای فیزیکالیستها.
استاد راهنما: حجتالاسلاموالمسلمین دکتر حسن پناهیآزاد.
استاد مشاور: حجتالاسلاموالمسلمین دکتر سید اباذر نبویان.
استاد داور: حجتالاسلاموالمسلمین دکتر محمدحسن فاطمینیا.
جلسه دفاع، پس از قرائت چند آیه از کلامالله مجید و اعلام برنامه توسط استاد محترم راهنما شروع و سپس دانشجو به ارائه گزارشی از پایاننامه و انجام اصلاحات درخواستی اساتید محترم داوران در جلسه پیشدفاع پرداخت.
در ادامه داوران محترم به نقد پایاننامه پرداخته و نظرات خودشان را مطرح نمودند و بعد دانشجو و اساتید محترم راهنما و مشاور به نقد داوران پاسخ داده و یا برخی را پذیرفتند تا اصلاح شود. سپس اساتید به جهت ارزشیابی پایاننامه به شور نشسته و نمره را مشخص نمودند. به بعد از آن صورتجلسه توسط استاد محترم راهنما قرائت و در آخر سوگندنامه توسط دانشجو خوانده شد.
چکیده پایاننامه
حکمت متعالیه، در بررسی ابعاد وجود انسان، ذهن را به عنوان یکی از مراتب یا ابعاد در اختیار نفس که معلومات حصولی در آن قرار میگیرند، شناسایی کرده است. ذهن کانونی برای سازمان بخشی و بازیابی تصورات، تصدیقات، استدلالها، اقسام تفکر، تولید صور مختلف ادراکی و…، است که با قوای ادراکی ظاهری و باطنی، تعامل دارد. ویژگی مهم ذهن که در پژوهش حاضر بررسی شده است، تجرد (غیرمادی بودن) ذهن است. حکمت متعالیه، ذهن را همانند معرفت و نفس، برخوردار از تجرد دانسته و کارکردهای مختلف آن را با لحاظ همین ویژگی تحلیل میکند. در مقابل، جریانهای مختلف قدیمی و نوپدید هستند که ذهن را همانند علم و نفس، در مرتبه امور و موجودات مادی بر میشمارند. این رویکردها که تحت تأثیر یا برخاسته از مکاتب فلسفه غرب مدرن و معاصرند، ذیل عنوان فیزیکالیسم شهرت یافتهاند، میکوشند، علم، نفس و ذهن را به طور تام مادی، یا به طور عمده تحت سیطره ماده و مادی تفسیر کنند. اینهمانی، رفتارگرایی، کارکردگرایی و حذفگرایی گروه رویکردهای فیزیکالیستی در شناخت ذهن و امور ذهنی هستند. نظریه اینهمانی، ذهن را به همان مغز تفسیر میکند، رفتارگرایی، ذهن را به مجموعه رفتارهای صادر از جسم تعریف میکند، از نظر کارکردگرایی، ذهن ماشین دارای نرم افزارهای مختلف است. در مجموع، ذهن خود مغز، یا حاصل عملکرد مغز است و نه بیشتر و در نهایت حذفگرایی مدعی است هرآنچه در تبیین چیستی و کارکرد ذهن که ماهیت سخن از غیرماده را داشته باشد، باید حذف و کنار زده شود. این در حالی است که این رویکردها و ادعاها، نه تنها از سوی جریانهای معتقد به تجرد علم و نفس و ذهن، که از سوی متفکران مختلف همین عرصه و نیز در تبیین مراد از مفاهیم مورد کاربرد خود، مانند حیث التفاتی و آگاهی، با ناتوانی و چالش جدی مواجه هستند.
مهمترین نقد منبعث از حکمت متعالیه بر دیدگاههای فیزیکالیستی در چیستی و کارکرد ذهن، این است که ابزار کار با فاعل کار تفاوت دارد. تردیدی نیست که مغز انسان، عضوی است که نه تنها برای کلیه اعمال حیاتی لازم است؛ بلکه برای ابعاد و جنبههای رفتاری ویژه انسان از جمله استدلال، ادراک و تفکر نیز ضروری است. اما مغز منبع اصلی همه این تواناییها نیست؛ بلکه این نفس است که از مغز به منزله ابزار تجلی استفاده نموده و آن را در این جریان تواناتر میکند. بنابراین، احساس، عواطف، مفهومسازی، اراده، تفکر، آگاهی و… کارکردهایی هستند که در دیدگاه حکمت متعالیه با فعالیت نفس و تدبیر قوا حاصل میشوند نه صرفاً با فعالیت مادی مغز.
پژوهش حاضر، نخست به روش توصیفی، چیستی و کارکردهای ذهن در حکمت متعالیه و سپس با روش انتقادی چالشها و نقدهای منبعث از حکمت متعالیه، بر سرراه ادعاهای جریان فیزیکالیسم را ارائه کرده و به این نتیجه رسیده است که آنچه از ادعای فیزیکالیسم بر میآید، توان اثبات مادی بودن ذهن و کارکردهای آن را ندارد.
واژگان کلیدی
ذهن، حکمت متعالیه، فیزیکالیسم، اینهمانی، رفتارگرایی، کارکردگرایی، حذفگرایی.
